Home

«Минии Сагаан hара»

Сагаа Һарын мэндэ!

САГААЛГАН – эртэ урда сагhаа үндэhэтэй, Зүүн зүгэй арадуудай гол ехэ hайндэрынь. Yдэр hүни хоёрой тэнсэжэ, байгаалиин жама ёhоной ээлжээтэ гол дээрээ тогтожо байха хаhада, намар сагаалдаг байhан. Энэ ёhыень хубилгажа, хабарай эхин hарада асарhан хүн – Хубилай хаан. Хабар – үдэрэй ута боложо байhан дэмбэрэлтэй саг. Удхаараа гүнзэгы, шанараараа жэлэй эхин дээрэ нара угтажа мандаа гээд харанабди. Эдэ бүгэдые 1267 ондо болоо hэн гэжэ түүхын хуудаhанhаа уншанабди.

 

Оройдоол хори нэгэхэн жэлэй саана 1991 ондо Сагаалган эрхэжүүлэгдэжэ, буряадууд үндэhэн hайндэрөө тэмдэглэдэг болоо hэн. Бэрхэтэй сагай «тохёолгон» соогуур ганса Сагаалган бэшэ – урдымнай заншал, эртымнай соёл, мүн бусад гол ёhонууднай суургын саана бэшэшье hаа, «сүлэлгэдэ» байhандал хинамжа доро мэтэ бэлэй. Yшөө энэ багадаа гэhэндэл Буряад Республикын hургуулинуудта түрэлхи хэлэ заахые Буряадай обкомоор сэхэ хоригдожо, долоон жэл соо хурлагдаа, 1974-1981 онууд… Ерээдүй тээшээ бодолоо гүйлгэдэг хүнүүднай энэ ехэ алдууе гэмшэн мэдэрдэг. Заhархань бэрхэтэй иимэ хүндэ сохилтые буряадууд үгэгүй даажа гараа юм. Буряадhаа ондоо бусад республикануудта иимэ урбалта, усалта hүйдхэл болоогүй ха юм. Манда юунэй түлөө «хэhээлтэ» шэнги юумэ үзүүлэгдээ гээшэб?.. Эндэ хоёр шүлэгөө табихамни:

1

Арад – мартадаггүй,

Алмаз – хибардаггүй.

2

Хэлэн үгы хэгдэбэл –

Арад – үгы хэгдэхэ.

Арад үгы хэгдэбэл –

Нэрэтэ орон hүнэхэ…

Далита уран хэлэндээ дайсан харшаар хандажа ябаhан үе саг үнгэрэн ошоо. Зүгөөр хойноо орхижо холодоhон үйлэ хэрэгүүдынь мүнөө юу харуулаад, ямар туhаламжа үгөөд байнаб? Мүнөө манай дунда эхэ хэлэеэ мэдэхэгүй, арадайнгаа заншалшье ойлгохогүй, соёлоошье дэмжэхэ ойрбогүй, хариин зондол адли буряадууд олошоронхой.

«Холын хараата» уг зорилгоёо Буряадай обкомой бэелүүлжэ шадаашань иимэ дүнтэй эрьелдэжэ гараад байнал даа. Yндэhэн хэлэеэ түргэ мүрөөр үгы хэхын лэ үүдэ сэлиhэн гэжэл ойлгонобди. Иигэхэдээ юу бүтээхэ, юу туйлахын түлөө хайшаа яараhан Буряадай обком гээшэ hэм бэ, зорилгонь эли бэшэ, үшөөл далда байна. Хаана, хэзээдэш, хэндэшье тааралдахагүй гансал түрэл арадтаа тон харша ажа-ябуулгын үүсхэл болоно бэшэ аал?

Эхэ хэлэеэ эдэлжэ, үндэhэн арадаа үргэжэ буряад яhатан, яhатан (наци) түхэлөө алдангүй бусад олоной дунда бата ал-хамаар зэргэ дабшалсаха ёhотойбди. Түрэл хэлэн – алишье яhатаниие барижа байгуулжа байдаг хамаг дэбжэлтынь үндэhэн hууринь мүн. Юрэдөөл гол зэбсэг бологшо хэлэеэ түүхын урасхал соо алдажар-хёод, ямаршье амжалта, илалта туйлагты тэрэ алишье арадта хүгжэлтэ бэшэ юм. Хэлэгүй арад – арад бэшэ гэжэ түүхын ябаса ойлгуулдаг.

Нэрээрээ алдаршажа, хэрэгээрээ солорхожо ябахын түлөө «Би буряад хүмби!» гэhэн hэшхэл бүхы hургуулинуудта байгуулха саг ерээ. Туг мэтэ түрэл хэлэеэ тоогоошогүй боложо, тооhотой газар руу гэшхэхэ бэшэ, өөрынгөө заяанай зэбсэгые өөдэнь үргэжэ, гэрэлтүүлжэ гиигүүлжэ байха саг ерээ. Усалда нэрбэгдэhэн улад түмэнөө үхэлөө унуулиhаа абарха саг эрьеэ!

Буряад арадаймнай hайндэр – Сагаалган дотороо агуу олон нюусатай юм шэнгеэр мүнөөнэй зондо ойлгогдожо магад. Хэлэмээр, хэлсэмээр түүхынь далай ехэ даа. Мүнөө энэ баялигынь бү уудалая, унжагай болохо байна. Гэбэшье хэды еды дурдалга хэел даа.

Гэрэй эзэн бүтүүгэй үдэр хүрэтэр үбhэ, түлеэгээ ехээр бэлдэдэг, шарга болоод мориёо заhадаг hэн. Yдэшэнь гэртээ булта hуужа байхадаа үхибүүдтээ уг гарбалаа хөөрэжэ, нүгэл буянай ёhон тухай, мүн бусад олые заажа үгэдэг гуримтай hэн. Зарим гэрэй эзэд бүтүүгэй үдэр мяха сээрлэдэг (эдидэггүй), буян үйлэдэжэ бурханай номууд сооhоо жаhаалан уншадаг номоо уншадаг байгаа. Yгышье hаа, үхибүүдтээ хэшээл үгэжэ, хууша монголоор үзэг заадаг бэлэй. Ушар иимэhээ хууша монголые уншадаггүй хүн хомор байбашье, хажуу талаhаань хэн нэгэ хүнэй: «Ном уншадаг гүш?» гэжэ асуухадань, «үгы, yзэг мэдэдэггүйб» гэхэл даа. Минии эхэ Пэлжэд хууша монголоор hаадгүй уншажа шадаха ябаhан аад лэ, тиигэжэл харюусадаг байhыень хожом, бүри hаял «Алтан гэрэл» гэжэ сударые уншадаг байхадань, гайхажа ойлгоhонби.

Сагаалган – бүхэли hара соо удхаяа гээдэггүй, hайндэр гэжэ сахигдадаг hэн. Бада, Хёлгоhоо Хэжэнгэ ерэжэ гү, али Хэжэнгэhээ тиишэ ошожо хонон сагаалдаг ёhон сахигдахал даа. Зорюута үхибүүгээ бүтүү (хашабаа) шарга соо абажа ябадагууд бэлэй. Энэ хадаа үхибүүдээ түрэл гаралтайнь танилсуулха гэhэн холын бодолтой ябадаг гээшэ. Иимэрхүү айлшалалган соогуур үхибүүдhээ угынь асуужа, газар гэшхүүлэн хэлүүлжэ, тэдэнь уг удамаа сээжээр мэдэхэ болошодог байhан. Энэмнай сэсэн ёhо даа.

Заншал – газарай хүрьhэн мэтэ үрэжэлтэ ехэ баялигнай ха юм. Энэ «хүрьhэн» дээрэhээ аман үгэ, оньhон үгэ, соёл болоод хэлэмнайшье хүгжэн ерэнхэй. Ёhо заншал – эдэ хоёр олон зуун жэлэй үүргэ хүтэлжэ ерэhэн агууехэ хүүргэ болодог үгэнүүд бшуу. Хүн бүхэн хэлэеэ, заншалаа, соёлойнгоо ёhо гуримые миин лэ мэдэхын тэдысэ бэшэ, туд бүрииень hайнаар шудалхань шухала.

Сагаалган тухай тон богонёор бэшэбэб. Удха, yрэгүй үгэ hунаажа, хүниие хашараажа болохогүй. Сагаалганай хаhа соохи байгаали, уларил тухайда бэшэгдэhэн шүлэгүүдhээ мүн лэ үсөөхэниие табибаб.

1

Хабар, үбэлэй хахасалгын hара –

Хайрама жабартай февраль.

Yдэрhөө үдэртэ угтажа нара

Yдэрнүүд тэниин, hубараал.

 

Һyниндөө эндэш дагажа hүрэмэ

Һүжэрэн хайрана жабар.

Yдэртөө игаажа hүн сагаан «үрмэ»

Yрэбхинэл – эртын хабар.

2

Туулай1 hарын лэ тэнгээр

Туунай ниидэжэ ерэлгэ –

Эхин юм гэдэг, жииеэд,

Эртын хабарай түрэлгэ.

 

Аятай сагай шэнжээр

Арса шүүрэн үнэрдэнэб.

Хахалжал түлөө шэнээр

Хабарай үнэр мэдэрнэб.

3

Алаг туунай дуун –

Дунда уринай амин гээ.

Хүйтэн жабар туун

Урин амисхаалаар нэнгээ.

 

Хабар нараар наадан

Хангай голдоо дурлана.

Гэнтэл, шэгынь муудан

Гэргэн зангаар уурлана.

4

Шэлын үбэр игаабашье

Шиигтэй газар хайрадаг.

Нюруунь хуурай – hуулгабашье,

Нюусаар үбшэ хайрладаг.

 

Хүнэй дулаае – хулуужа,

Хүйтэеэ үгэдэг гээ.

Хорбоо түби шулуужан

Хойто эхэ гэгдээ гээ.

5

Наруулида мүр шэмээлтэй

Наранай элшэ нэмээлтай?

Сэгээн жабар лэ hуларна

Сигаан2 дэгэлээ наймаална.

 

Харгыда мориной хүлhэн

Хайлажа – зүhэнь бууралтаа.

Гэрэлтэн, дуhаагай мүльhэн

Гэрэй армагhаа субадтаа.

«Түрүүшын уринай амин» гэжэ

шүлэгhөө хэсэг табигдаба.

6

Хүйтэн hалхяар хуйлааhан

Хүр матажа хуйлана,

Хүнды сарайн хаанашьеб

Хүүгэн мэтэ уйлана.

 

Захирбаш hаань бар hарын

Засагайнь үүдэн хаагдаал.

Хёморжо шэгынь барын

Хойто зүг руу туугдаал.

 

Сагаа Һарын мэндэ!

Мэндэ-ээ!

Сагаа hарын

Сарюун Мэндэ!

Yндэр наhатан,

Yри хүүгэд,

Yеым нүхэд, мэндэ!

 

Yри хүүгэд

Олон боложо,

Yлзы хотог оршуулба гүта,

Нэгэ нэгэ

Наhа нэмэжэ

Нэрэ соло олобо гүта, Мэндэ-ээ!

 

Буруутнай

Булшантай,

Даагантнай

Далантай,

Шэнэ жэлдээ шэлжэрбэ гүта, Мэндэ-ээ!

 

Энхэ сагай

Эрдэм ухаа

Эхэ орондоо түхээбэ гүта,

Һара жэлдээ

Һайхан хэрэг

Һанаhан соогоо бүтээбэ гүта, Мэндэ-ээ!

 

Алтан үльгэр

Хизаартаа,

Айлшан ёhоор аяншалнаб.

Сарюун дэлгэр

Буряадаа

Сагаа hараар Амаршалнаб, Мэндэ-ээ!

Дансаран ДОРЖОГУТАБАЙ.

Хэжэнгэ.

 

1 Туулай – март hара

2 Сигаан – эдэмнай түбhэндэ, түргэбшэ мэхэтэй зон. Февралиин тэнгээр түрүүшын уринай амин унадаг. Энэ үеэр сигаан дэгэлээ наймаалдаг гэжэ хэлсэдэг. Бариишатай, баршхаатай юумэндэ обтой, оотой зон.